Wat Robert S. Hartman te vertellen had, telt. Juist nu!

Wat Robert S. Hartman te vertellen had, telt. Juist nu!

Soms lijkt het alsof we machteloos staan tegenover de slechte dingen die gebeuren. Maar niet volgens Robert S. Hartman, de geestelijk vader van de Formele Axiologie.

De zomer van 2016. Geen komkommernieuws, tourjournaals en zomerhits als ankers in ons doorgaans medialuwe zomerbestaan. De actualiteit is confronterend, heftig, nauwelijks bij te benen. Ik ben best een optimistisch mens, dankbaar en bevoorrecht vooral dat mijn wieg in Nederland stond. Maar, zoals velen, begin ik mij steeds vaker af te vragen: waar gaat dit naartoe?

Die vraag brengt mij bij Robert S. Hartman. Een wiskundige filosoof uit de vorige eeuw. Of een filosofische wiskundige, zo u wilt. Een man die opgroeide in het keizerlijke Duitsland van de vroege twintigste eeuw. Een tijdvak waarin sterven voor de staat hoger stond aangeschreven dan leven voor de staat. Van het een kwam helaas het ander.

In 1933 ontvluchtte Hartman het sluimerende monumentale kwaad van Nazi Duitsland, met een brandende vraag op zijn lippen: Als Slecht bestaat, en dat doet het, dan is er ook Goed. Maar wat is Goed? “Of we leren begrijpen wat goedheid is, wat waarde heeft, en we leren daarnaar te handelen. Of we sterven uit. Er is geen alternatief.”, aldus Hartman (1).

Het universeel Goede leren kennen om het universeel Goede beter te kunnen beschermen. Het werd Hartmans missie in het leven. En hij zocht de oplossing in de twee disciplines die hem eigen waren: filosofie en wiskunde. De Formele Axiologie was geboren: een soort waarden-wiskunde die ons helpt om in kaart te brengen hoe wij waarderen, hoe wij denken, hoe ons bewustzijn ontwikkeld is. Over de wereld om ons heen. En over onszelf.

Feitelijk, aldus Hartman, staan ons drie manieren van denken ter beschikking:

  • Het systeemgerichte denken waarmee we orde en structuur aanbrengen. Denken in termen van definities, criteria, procedures, regels en wetten.
  • Het praktijkgerichte denken dat ons helpt om concreet dingen gedaan te krijgen. Denken in termen van toepassing, nut, functionaliteit, taak, resultaten.
  • Het mensgerichte denken dat ons helpt het unieke en bijzondere te zien in anderen. Denken in termen van empathie, betrokkenheid, inleving, liefde.

We hebben volgens Hartman alle drie denkmanieren nodig om als mensen het goede te kunnen herkennen, om te zien wat werkelijk relevant is en waarde heeft. Maar waar de balans doorslaat, ontstaat onevenwichtigheid. Waar het unieke uit naam van wet, ideologie of nut in de kiem gesmoord wordt, dooft onze creativiteit, onze inventiviteit, onze ontwikkeling. Waar regels, systemen, taken en resultaten het winnen van de medemenselijkheid, verliezen individu én samenleving. Ter illustratie citeerde Hartman Albert Eichmann, een van de architecten van de holocaust. Was hij een psychopathisch monster? Of een doorsnee man die zijn werk deed? Eichmann vertelde zijn rechters in Jeruzalem:

“Ik heb nog nooit iemand vermoord. Ik was een specialist op het gebied van transport. Dat was het enige, waar ik mij mee bezighield. Ik voerde een opdracht uit. Het was niet mijn zaak wie er in de wagons zouden worden vervoerd, of waar ze naartoe gingen. Ik vervoerde gewoon mensen.”

Als we beter begrijpen hoe wij denken, individueel én als groep, leren we inzien welke denkpatronen ten grondslag liggen aan ons handelen. En kunnen we leren te handelen vanuit een scherper bewustzijn van wat werkelijk van waarde is. Voor de ander, voor de gemeenschap, voor onszelf. Niet als separate entiteiten, maar als onderdelen van het geheel.

Terug naar de actualiteit van vandaag. Die verandert niet. Maar in Hartmans inspirerende levenswerk ligt wat mij betreft wel een antwoord (en een uitdaging!)  voor de toekomst. Formele axiologie, de waarden-wiskunde van Robert S. Hartman, biedt geen garanties of makkelijke oplossingen. Wel hoop en praktische toepasbaarheid.


Geïnteresseerd in Robert S. Hartman en zijn formele axiologie? Of wilt u weten hoe u formele axiologie in de praktijk kunt inzetten om bepaalde mensprocessen in uw organisatie te stimuleren? Mail inhoud@ttisi.nl; wij komen graag met u in gesprek! Of lees hier meer over TriMetrix

(1)  Freedom to Live, The Robert Hartman Story (Arthur R. Ellis ed.). Voor een meer gedegen, wetenschappelijke onderbouwing van en kritische beschouwing op Hartmans werk, lees Forms of Value and Valuation, samengesteld door John Austin en Rem B, Edwards.

Over de schrijver
Dorien houdt zich vanuit haar bedrijf IESyworks bezig met assessmentinnovatie en -ontwikkeling. Zij is eindeloos geïnteresseerd in wat ons mensen beweegt, stuurt, en typeert. Als individuen én in teamverband. Dit gecombineerd met haar kracht om ingewikkelde vakinhoudelijke kennis, eenvoudig en duidelijk uit te leggen, maakt Dorien een waardevolle Associate Partner én gewaardeerd blogger van TTI Success Insights, het bedrijf waar haar ‘assessmentinhoudelijke roots’ liggen.
Reactie plaatsen